شهر گندی شاپور دزفول؛ راهنمای جامع تاریخچه، مکان دقیق و میراث باستانی ساسانیان

شهر گندی شاپور دزفول؛ راهنمای جامع تاریخچه، مکان دقیق و میراث باستانی ساسانیان

شهر دزفول در استان خوزستان، به دلیل پیشینه کهن و موقعیت استراتژیک در دامنه های زاگرس میانی، همواره یکی از کانون های مهم تمدنی در فلات ایران بوده است. در این میان، نام گندی شاپور یا جندی شاپور همواره با هاله ای از ابهام و کنجکاوی برای پژوهشگران، باستان شناسان و گردشگران همراه بوده است. این ابهام از…

انتشار
به روزرسانی
گارگروه نویسنده سایت 0 نظر
فهرست مطلب 16 بخش
نام شهر گندی شاپور در دزفول به دو مفهوم کاملاً متمایز اشاره دارد که درک تفاوت آن ها برای علاقه مندان به تاریخ و گردشگری ضروری است. از یک سو، شهر نوین جندی شاپور (با نام پیشین اسلام آباد یا شاه آباد) یک منطقه اداری تازه تأسیس در بخش چغامیش دزفول است که آرامگاه شاه ابوالقاسم در آن قرار دارد و فرضیه ارتباط آن با یعقوب لیث صفاری توسط پژوهشگران معاصر رد شده است. از سوی دیگر، شهر باستانی گندی شاپور نمادی درخشان از تمدن، دانش و پزشکی در دوران ساسانی است که به دستور شاپور یکم و با الگوی شهرسازی هیپودامی بنا شد. این شهر میزبان نخستین دانشگاه و بیمارستان آموزشی خاورمیانه بود که دانشمندان یونانی، هندی و ایرانی در آن گرد هم آمدند. اگرچه مکان دقیق ویرانه های این شهر باستانی همچنان میان شوش، شوشتر و دزفول مورد بحث است، اما میراث علمی آن پایه گذار نهضت ترجمه و شکوفایی پزشکی در تمدن اسلامی شد. امروزه بقایای این محوطه ارزشمند در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

تبین ابهام نام گندی شاپور در دزفول و اهمیت تاریخی آن

شهر دزفول در استان خوزستان، به دلیل پیشینه کهن و موقعیت استراتژیک در دامنه های زاگرس میانی، همواره یکی از کانون های مهم تمدنی در فلات ایران بوده است. در این میان، نام گندی شاپور یا جندی شاپور همواره با هاله ای از ابهام و کنجکاوی برای پژوهشگران، باستان شناسان و گردشگران همراه بوده است. این ابهام از آن جا نشأت می گیرد که نام گندی شاپور در جغرافیای معاصر دزفول به دو موجودیت کاملاً متفاوت اطلاق می شود. یکی شهری نوین و اداری است که به تازگی تغییر نام یافته و دیگری شهری باستانی و افسانه ای که روزگاری مهد علم، پزشکی و فرهنگ در امپراتوری ساسانی به شمار می رفت. هدف از این نوشتار، واکاوی دقیق و مستند این دو مفهوم، بررسی شواهد تاریخی و باستان شناسی، و ارائه تصویری شفاف از جایگاه واقعی گندی شاپور باستانی است تا خواننده بتواند با اطمینان کامل، میراث فرهنگی این دیار را شناسایی کند.

شهر نوین جندی شاپور: از روستای شاه آباد تا تقسیمات کشوری امروز

در پهنه جغرافیای اداری ایران معاصر، گاهی نام های باستانی و پرآوازه بر نقاطی نهاده می شوند که ریشه های تاریخی آن ها با نام انتخابی همخوانی مستقیم ندارد. شهر نوین جندی شاپور، واقع در استان خوزستان و از توابع بخش چغامیش شهرستان دزفول، نمونه ای بارز از این پدیده است. این منطقه که امروزه به عنوان یک شهر شناخته می شود، در واقع پیشینه ای طولانی به عنوان یک روستای سنتی دارد.

پیش از انقلاب اسلامی، این روستا با نام شاه ابوالقاسم و سپس شاه آباد شناخته می شد. پس از تغییرات سیاسی، نام آن به اسلام آباد تغییر یافت. سرانجام در تاریخ ۲۲ اسفند ۱۳۹۷، با تصویب هیئت وزیران، این روستا به شهر ارتقا یافت و نام رسمی آن به جندی شاپور تغییر پیدا کرد. بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵، جمعیت این شهر حدود ۵۲۹۸ نفر بوده است. این تغییر نام، اگرچه با نیت حسنه احیای یک نام تاریخی و جذب توجه به منطقه صورت گرفت، اما سبب شد تا بسیاری از افراد ناآگاه، این شهر اداری نوپا را با شهر باستانی و تاریخی گندی شاپور اشتباه بگیرند.

آرامگاه شاه ابوالقاسم و بررسی انتقادی فرضیه یعقوب لیث صفاری

در شهر نوین جندی شاپور (اسلام آباد کنونی)، آرامگاهی وجود دارد که به نام شاه ابوالقاسم شناخته می شود و برای اهالی منطقه از اهمیت مذهبی و محلی برخوردار است. این آرامگاه، کانون بحث های زیادی در مورد ارتباط احتمالی آن با یعقوب لیث صفاری، اولین شهریار ایرانی پس از اسلام، بوده است. این فرضیه عمدتاً از کشف کتیبه ای در سال ۱۳۱۶ توسط سید محمد علی مرتضوی در محل این بقعه نشأت گرفت. بر روی این کتیبه، ابیاتی منسوب به یعقوب لیث حک شده بود که محمد علی امام شوشتری را بر آن داشت تا بقعه شاه ابوالقاسم را محتمل ترین مکان برای آرامگاه یعقوب لیث بداند و در نتیجه، موقعیت شهر باستانی گندی شاپور را نیز در همین حوالی، یعنی روستای شاه آباد، فرض کند.

ابیات منسوب به یعقوب لیث بر این کتیبه چنین است: بگرفتم از خراسان تا ملک پارس یکسر / ملک عراق از من هرگز نبود رسته / بدرود یاد گیتی بانوی نوبهاران / یعقوب لیث گویی در آن نبد نشسته.

با این حال، این فرضیه توسط اکثریت قاطع پژوهشگران معاصر و متخصصان تاریخ و باستان شناسی به طور قاطع رد شده است. دلایل متقن بسیاری برای این رد وجود دارد که مهم ترین آن ها شامل موارد زیر است:

  • فاصله زمانی قابل توجه: شیخ ابوالقاسم، صاحب آرامگاه، حدود ۳۰۰ سال پس از وفات یعقوب لیث زندگی می کرده است. علاوه بر این، بقعه کنونی حدود ۸۰۰ سال پس از فوت یعقوب، در دوره صفوی توسط فتحعلی خان، حاکم شوشتر، ساخته شده است. این فاصله زمانی طولانی، هرگونه ارتباط مستقیم و فیزیکی آرامگاه با یعقوب لیث را زیر سؤال می برد.
  • جنس سنگ کتیبه: پژوهشگرانی همچون محمد زمان خدایی معتقدند که با توجه به جنس سنگ کتیبه، این اثر نمی توانسته به مدت یازده سده از زمان فوت یعقوب لیث در فضای باز باقی مانده و سالم بماند.
  • دلایل جغرافیایی و باستان شناسی: احمد اقتداری، دکتر احمد خامه یار و دکتر محمد زمان خدایی، هر یک با دلایل جغرافیایی و باستان شناسی مستقل، فرضیه امام شوشتری را رد کرده اند. احمد اقتداری بر این باور است که قبول این موضوع نیازمند دلایل و مدارک بسیار بیشتری است و حتی اگر گندی شاپور در آن حوالی باشد، می بایست در منطقه تپه های باستانی نزدیک و نه در خود شاه آباد باشد. ژولین، تاریخ دان معاصر فرانسوی، خرابه های نزدیک این روستا را ویرانه های دژ شوشان می داند، نه شهر تاریخی جندی شاپور.

شهر باستانی گندی شاپور: قلب تپنده علم و فرهنگ ساسانی

درخشان ترین صفحات تاریخ علم و پزشکی در دوران ساسانی، با نام گندی شاپور گره خورده است. این شهر، که با نام های مختلفی همچون جندی شاپور، وندوی شاپور، وه اندیو شاپور، نیلاط یا نیلاب در زبان خوزی، و بت لاپاط در سریانی شناخته می شد، یکی از مهم ترین مراکز علمی، فرهنگی و اقتصادی جهان باستان بود.

تأسیس و معماری: شاپور یکم و الگوی هیپوداموس

بنیادگذاری این شهر سترگ، به دستور شاپور یکم، پادشاه قدرتمند ساسانی در قرن سوم میلادی بازمی گردد. پس از پیروزی شاپور بر والریانوس، امپراتور روم، در نبرد ادسا و اسکان اسرای رومی در ایران، او تصمیم گرفت شهری نوین را بنا کند که شکوه و زیبایی آن، همچون شهر انطاکیه باشد. به همین دلیل، اسرای رومی که از مهارت بالایی در معماری برخوردار بودند، برای ساخت این شهر به کار گرفته شدند. نام وه اندیو شاپور به معنای بهتر از انطاکیه شاپور نیز گواهی بر این الهام پذیری است.

معماری شهر گندی شاپور بر پایه الگوی هیپوداموس، معمار یونانی قرن پنجم پیش از میلاد، پیاده سازی شد. این سبک شهرسازی که در روم و یونان رواج داشت، شامل طرحی مستطیل شکل و شطرنجی با خیابان های وسیع، مستقیم، موازی و چهارراه های منظم بود. ساختمان ها عموماً یک تا سه طبقه داشتند. این طراحی منظم، گندی شاپور را به شهری مدرن و کاربردی در زمان خود تبدیل کرد که عبور و مرور و تقسیم بندی مناطق در آن بسیار آسان و مهندسی شده بود.

دانشگاه و بیمارستان جندی شاپور: پیشگامان پزشکی و علم

شهرت جهانی گندی شاپور، بیش از هر چیز مدیون دانشگاه و بیمارستان بی نظیر آن است. دانشگاه جندی شاپور، که بسیاری از مورخان آن را باستانی ترین دانشگاه خاورمیانه می دانند، در زمان تأسیس شهر، هم زمان با آن بنا شد. شاپور یکم دستور داد تا عالمان و طبیبان از سراسر جهان به این شهر بیایند و کتب طب یونانی را به زبان پهلوی ترجمه و در کتابخانه غنی آن نگهداری کنند.

اوج شکوفایی علمی گندی شاپور در دوران خسرو انوشیروان دادگر (قرن ششم میلادی) رقم خورد. انوشیروان بر توسعه دانشکده پزشکی افزود و دستور ساخت بیمارستانی بزرگ و مجهز را داد که بسیاری آن را اولین بیمارستان واقعی و آموزشی جهان می دانند. در این بیمارستان، پزشکانی از هند، یونان و سوریه (به ویژه مسیحیان نسطوری) در کنار پزشکان ایرانی به طبابت و آموزش مشغول بودند. تبادل دانش و همگرایی مکاتب مختلف پزشکی در جندی شاپور، منجر به شکل گیری یک مکتب درمانی پیشرو و شکوفا شد. علاوه بر پزشکی، کتب مهم فلسفی و علمی یونان همچون آثار افلاطون و ارسطو نیز به پهلوی ترجمه و در این دانشگاه تدریس می شد.

مسیحیان نسطوری که در سال ۴۸۹ میلادی مرکز دینی و پزشکی شان در ادسا توسط امپراتور زنون تعطیل شد، به جندی شاپور پناه آوردند و سهم بزرگی در انتقال و ترجمه آثار یونانی به سریانی و پهلوی ایفا کردند. همچنین در سال ۵۲۹ میلادی، با بسته شدن فرهنگستان آتن، هفت حکیم نوافلاطونی به دربار انوشیروان آمدند و به رونق علمی این مرکز افزودند.

رونق اقتصادی و ساختار اجتماعی

گندی شاپور، تنها یک مرکز علمی نبود؛ بلکه به سرعت به یک مرکز تجاری و اقتصادی پررونق در دوران ساسانی تبدیل شد. مزارع وسیع نیشکر، گندم و جو در اطراف شهر، محصولات کشاورزی فراوانی تولید می کردند که به سراسر ایران و حتی به میان رودان و سوریه صادر می شد. این رونق اقتصادی، کارگران و سرمایه گذاران بسیاری را به خود جذب کرد و جمعیت شهر را افزایش داد. وجود یک ضرابخانه بزرگ نیز در این شهر، به اهمیت اقتصادی آن می افزود؛ به طوری که در دوره یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی، ضرابخانه گندی شاپور بخش عمده ای از سکه های مورد نیاز کشور را ضرب می کرد.

رویدادهای تاریخی سرنوشت ساز در گندی شاپور

تاریخ گندی شاپور، شاهد رویدادهای مهم و تأثیرگذاری بوده است که هر کدام فصلی از حیات این شهر را شکل داده اند:

  • سرنوشت مانی: مانی، پیامبر ایرانی، به دستور بهرام یکم در این شهر به دار آویخته شد و پیکر او را بر یکی از دروازه های شهر آویختند. این دروازه تا سال ها پس از آن، به دروازه مانی معروف بود.
  • محاصره و بازسازی: در زمان شاپور دوم، رومی ها شهر را محاصره کردند و بخشی از حصار آن را تخریب نمودند. شاپور دوم پس از غلبه بر رومیان، قیصر روم را وادار به تعمیر حصار و جبران خسارات وارده کرد. طبق برخی روایات، کاشت درختان زیتون به عنوان جبران خسارت نخل ها، برای اولین بار در این دوره در ایران رواج یافت.
  • قیام انوشکزاد: انوشکزاد، فرزند خسرو انوشیروان از مادری مسیحی، با پشتیبانی مسیحیان و بازرگانان، علیه پدرش قیام کرد که البته این قیام سرکوب شد و او مدتی در دژ سلاسل شوشتر زندانی بود.
  • فتح مسالمت آمیز توسط اعراب: در حدود سال ۱۸ هجری قمری، سپاه اسلام به فرماندهی ابوموسی اشعری، گندی شاپور را محاصره کرد. اما شهر مقاومت می کرد. در نهایت، یک اسیر ایرانی مسلمان، نامه ای را به تیر بست و به داخل شهر انداخت. مردم گندی شاپور با این گمان که این امان نامه از سوی اعراب است، دروازه ها را گشودند. اعراب نیز به امان نامه احترام گذاشتند و شهر بدون خونریزی تسلیم شد و مردم آن جزیه را پذیرفتند. این واقعه نشان دهنده اهمیت شهر و تلاش برای حفظ آن از ویرانی بود.

معمای مکان یابی: گندی شاپور باستانی دقیقاً کجاست؟

یکی از بزرگترین ابهامات پیرامون شهر باستانی گندی شاپور، مکان دقیق آن است. با وجود اهمیت تاریخی و علمی بی بدیل این شهر، هنوز هم بحث و جدل بر سر مکان یابی آن ادامه دارد و نظریات مختلفی در این باره مطرح شده است.

دیدگاه های عمومی و تاریخی

اکثر مورخان و جغرافی دانان، گندی شاپور باستانی را در محدوده ولایت اهواز (خوزستان کنونی) و میان شهرهای شوشتر، شوش و دزفول می دانند. این دیدگاه، بر پایه توصیفات جغرافی دانانی مانند ابن حوقل در قرن چهارم هجری قمری است که جندی شاپور را در نقشه های خود بین این سه شهر مهم خوزستان قرار داده و آن را یک منزلگاه تا شوش و یک منزلگاه تا شوشتر ذکر کرده است. ابوحنیفه دینوری نیز در کتاب اخبار الطوال می نویسد که شاپور یکم شهر جندی شاپور را در خاک اهواز بنا کرد.

نظریه دکتر محمد زمان خدایی: شوشتر، همان گندی شاپور معروف

یکی از نظریات مهم و متفاوت در مورد مکان جندی شاپور، متعلق به دکتر محمد زمان خدایی، پژوهشگر باستان شناسی است. او معتقد است که در طول تاریخ، دو شهر شاپور وجود داشته و گاهی مورخان یکی را جای دیگری گرفته اند. نظریه خدایی بر این است که شهر شوشتر کنونی، همان شهر معروف و دانشگاهی جندی شاپور است. او با ارائه دلایل تاریخی و زبان شناختی، سعی در اثبات این نظریه دارد. بر اساس این دیدگاه، نام گندی شاپور به معنای لشکرگاه شاپور است و شوشتر به دلیل موقعیت استراتژیک و وجود دژ سلاسل، محل مناسبی برای این پادگان و سپس مرکز علمی بوده است. این دیدگاه، شوشتر را به عنوان وارث اصلی میراث علمی و فرهنگی گندی شاپور معرفی می کند.

مشاهدات سفرنامه نویسان و تناقضات تاریخی

روایت های سفرنامه نویسان نیز به پیچیدگی بحث مکان یابی گندی شاپور افزوده است. ژان دیولافوا، سفرنامه نویس فرانسوی در اواخر قرن نوزدهم، در سفرش از دزفول به شوشتر، خرابه های نزدیک روستای شاه آباد (اسلام آباد کنونی) را ویرانه های گندی شاپور می دانست. این مشاهده تا حدی با نظریه اولیه محمد علی امام شوشتری مبنی بر قرار گرفتن گندی شاپور در همین مکان مطابقت دارد.

اما در مقابل، مشاهدات ابن بطوطه، جهانگرد مشهور قرن چهاردهم میلادی، تناقضاتی را ایجاد می کند. او در نیمه اول قرن چهاردهم، یعنی چند سال پس از قرن سیزدهم که دیولافوا آن را زمان آغاز انحطاط جندی شاپور و ظهور شوشتر می دانست، دو بار به خوزستان و شوشتر سفر کرده است. با این حال، ابن بطوطه در سفرنامه خود هیچ اشاره ای به وجود شهر مهم جندی شاپور یا بقایای چشمگیر آن در مسیر خود نکرده است. او تنها به دروازه دزفول در شوشتر اشاره می کند، نه دروازه جندی شاپور. این عدم اشاره توسط ابن بطوطه، که معمولاً به جزئیات شهرهای مهم می پرداخته، نشان می دهد که در زمان سفر او، شهر جندی شاپور در مکان روستای شاه آباد وجود برجسته ای نداشته و احتمالا مدت ها پیش از آن، دچار زوال و فراموشی شده بوده است.

زوال تدریجی و انتقال میراث علمی به بغداد

شهر باستانی گندی شاپور، با همه عظمت و شکوه خود، سرانجام به سرنوشت بسیاری از تمدن های باستانی دچار شد و دوران افول و زوال آن آغاز گردید. این فرایند، تدریجی بود و عوامل مختلفی در آن نقش داشتند.

گندی شاپور تا اوایل دوران خلفای عباسی، به ویژه در زمان هارون الرشید (قرن سوم هجری قمری)، همچنان موقعیت علمی و پزشکی برجسته خود را حفظ کرد. خاندان بختیشوع، پزشکان و دانشمندان نستوری، نسل اندر نسل در این مرکز علمی حضور مستمر داشتند و به فعالیت های پژوهشی و درمانی مشغول بودند. با این حال، دستور هارون الرشید مبنی بر ساخت بیمارستانی مشابه بیمارستان جندی شاپور در بغداد و گماشتن جبریل ابن بختیشوع بر آن، نقطه آغازین انحطاط گندی شاپور بود.

به تدریج، بسیاری از پزشکان زبده، دانشمندان، کتب ارزشمند و تجهیزات پزشکی از جندی شاپور به بغداد منتقل شدند. با رونق روزافزون بغداد به عنوان پایتخت خلافت عباسی و مرکز جدید علم و فرهنگ اسلامی، از اهمیت و شکوه گندی شاپور کاسته شد. یاقوت حموی، مورخ و جغرافی دان مشهور قرن هفتم هجری، گزارش می دهد که در زمان او، با خرابه های گندی شاپور روبرو شده است. به طور کلی، آغاز زوال این شهر بزرگ ساسانی را می توان از قرن چهارم هجری قمری (مصادف با قرن نهم میلادی) دانست. این انتقال تدریجی دانش و نخبگان، عامل اصلی فروپاشی و از دست دادن جایگاه ممتاز جندی شاپور بود.

وضعیت کنونی بقایا و راهنمای بازدید

امروزه، از شهر باستانی و پرآوازه گندی شاپور، آثار چشمگیری باقی نمانده است. بقایای آن عمدتاً به تپه ها و ویرانه هایی مختصر و پراکنده محدود می شود که تنها نشانه هایی از یک تمدن باستانی در زیر خاک را به نمایش می گذارند. این بقایا، که بیشتر در دشت های شمال خوزستان، بین شوشتر و دزفول، پراکنده اند، دیگر آن شکوه و عظمت گذشته را ندارند و نیازمند کاوش های گسترده باستان شناسی برای آشکار شدن رازهای پنهان خود هستند.

ثبت ملی و اهمیت حفاظتی: به پاس میراث گران بهای این شهر، بقایای شهر باستانی جندی شاپور در سال ۱۳۱۰ خورشیدی، با شماره ۴۶، به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این ثبت ملی، نشان دهنده ارزش والا و جایگاه این شهر در تاریخ و تمدن ایران و جهان است، حتی اگر آثار فیزیکی آن به حداقل رسیده باشد.

برای بازدید از این منطقه، گردشگران می توانند از شهر دزفول به سمت روستای اسلام آباد (جندی شاپور نوین) حرکت کنند. فاصله این منطقه تا دزفول حدود ۱۲ تا ۱۷ کیلومتر است. در حین بازدید از این محدوده، می توان از سایر جاذبه های تاریخی دزفول نظیر پل قدیم دزفول، آسیاب های آبی، تپه های باستانی چغامیش و بازار سنتی دزفول نیز دیدن کرد تا تجربه ای جامع از تاریخ کهن این دیار به دست آید. بهترین زمان برای بازدید از این منطقه، فصل های پاییز و زمستان و اوایل بهار است که شرایط آب و هوایی خوزستان معتدل و مطلوب می باشد.

جمع بندی نهایی

همانطور که بررسی شد، نام شهر گندی شاپور در دزفول به دو مفهوم کاملاً متمایز اشاره دارد که درک تفاوت آن ها برای رفع ابهامات تاریخی و جغرافیایی ضروری است. از یک سو، شهر جندی شاپور یک منطقه اداری و شهر تازه تأسیس در بخش چغامیش دزفول است که نام پیشین آن روستای اسلام آباد بوده و در سال ۱۳۹۷ رسماً به این نام تغییر یافته است. این شهر میزبان آرامگاهی محلی به نام شاه ابوالقاسم است، که فرضیه ارتباط آن با یعقوب لیث صفاری توسط اکثر پژوهشگران معاصر رد شده و دلایل متقنی مبنی بر عدم صحت آن وجود دارد.

از سوی دیگر، شهر باستانی گندی شاپور نمادی درخشان از تمدن و دانش در دوران ساسانی است. این شهر توسط شاپور یکم تأسیس شد و به سرعت به بزرگترین مرکز علمی، به ویژه در زمینه پزشکی، در جهان باستان تبدیل شد. دانشگاه و بیمارستان جندی شاپور، پیشگامان تبادل دانش بین فرهنگ های یونانی، هندی، ایرانی و سریانی بودند و نقش حیاتی در حفظ و ترجمه علوم داشتند. اگرچه شکوفایی آن تا دوران عباسی ادامه داشت، اما انتقال تدریجی دانش و نخبگان به بغداد، سرانجام به زوال این شهر انجامید و امروزه تنها بقایای اندکی از آن، عمدتاً به صورت تپه های باستانی، در محدوده میان شهرهای شوشتر، شوش و دزفول باقی مانده است. درک این تفاوت ها، به ما کمک می کند تا میراث فرهنگی و تاریخی غنی ایران را با دقت و عمق بیشتری بشناسیم.

پرسش های متداول

آیا شهر جندی شاپور امروزی همان شهر باستانی است؟

خیر، شهر جندی شاپور امروزی (اسلام آباد سابق) یک شهر نوپای اداری است که نام خود را از شهر باستانی گرفته است. ویرانه های شهر باستانی اصلی در محدوده ای وسیع تر بین دزفول، شوش و شوشتر پراکنده هستند.

چرا یعقوب لیث صفاری در جندی شاپور دفن نشده است؟

پژوهشگران به دلیل فاصله زمانی ۳۰۰ ساله بین وفات یعقوب لیث و ساخت آرامگاه شاه ابوالقاسم، همچنین جنس سنگ کتیبه و نبود شواهد باستان شناسی محکم، این فرضیه را رد کرده اند.

مهم ترین دستاورد دانشگاه جندی شاپور چه بود؟

ترجمه آثار علمی یونانی و هندی به زبان پهلوی، تأسیس نخستین بیمارستان آموزشی جهان، و تلفیق مکاتب پزشکی یونانی، هندی و ایرانی که پایه گذار پزشکی در تمدن اسلامی شد.